وقتی کودک همکاری نمی‌کند; شناخت علت‌ها و راهکارهای مدیریت رفتار در کلاس
وقتی کودک در کلاس همکاری نمی‌کند، اولین واکنش ما نباید این باشد که بگوییم لجبازه یا حرف‌گوش نمی‌ده.
هر رفتار دلیلی دارد و یکی از مهم‌ترین مهارت‌های معلم این است که قبل از واکنش، از خود بپرسد:
این رفتار چه چیزی را به من نشان می‌دهد؟
برای بررسی رفتار کودک می‌توان از سه سؤال ساده استفاده کرد:
۱. آیا این رفتار برای سن کودک طبیعی است؟
۲. این رفتار چه نیازی یا علتی را نشان می‌دهد؟
۳. بهترین واکنش آموزشی من چیست؟
در ادامه، هفت علت رایج عدم همکاری کودک و راهکارهای مناسب هرکدام بررسی می‌شود.
۱. جلب توجه
گاهی کودک برای اینکه توجه معلم یا همکلاسی‌ها را به دست بیاورد، رفتاری انجام می‌دهد که باعث واکنش دیگران می‌شود.
نشانه‌هایی که ممکن است ببینیم
کودک وسط صحبت معلم حرف می‌زند، شوخی می‌کند، اسم معلم را صدا می‌زند یا کارهایی انجام می‌دهد که باعث می‌شود همه به او توجه کنند.
راهکار معلم
قبل از شروع فعالیت، به رفتارهای مناسب کودک توجه مثبت نشان دهید.
مثلاً:
دیدم امروز خیلی خوب آماده کلاس شدی.
همچنین بهتر است به رفتارهای مناسب کودک سریع‌تر توجه کنیم تا کودک برای گرفتن توجه، مجبور نباشد رفتار نامناسب نشان دهد.
اصل مهم: توجه مثبت را قبل از رفتار نامناسب ارائه کنیم، نه فقط بعد از آن.
۲. فرار از تکلیف
گاهی کودک از انجام فعالیت خودداری می‌کند، چون تکلیف برایش سخت، طولانی یا خسته‌کننده است.
ممکن است بگوید:
- من نمی‌تونم.
- حوصله ندارم.
- این کارو انجام نمی‌دم.
راهکار معلم
فعالیت را به قسمت‌های کوچک‌تر تقسیم کنید.
مثلاً به جای:
- این صفحه رو کامل انجام بده.
بگویید:
- بیا اول فقط سه‌تاش رو با هم انجام بدیم.
اگر کودک در انجام فعالیت مشکل دارد، باید بررسی کنیم آیا خود تکلیف برای توانایی فعلی او دشوار است یا خیر.
۳. نیاز به استقلال
گاهی کودک همکاری نمی‌کند، نه به این دلیل که نمی‌تواند؛ بلکه می‌خواهد احساس کند خودش هم در تصمیم‌گیری نقش دارد.
مثلاً می‌گوید:
- خودم می‌خوام انجامش بدم.
راهکار معلم
- به کودک انتخاب‌های محدود و قابل قبول بدهید.
مثلاً:
- دوست داری اول این قسمت رو انجام بدی یا اون قسمت رو؟
یا:
- خودت شروع می‌کنی یا دوست داری اول با هم شروع کنیم؟
در این حالت، کودک آزادی کامل ندارد، اما احساس می‌کند حق انتخاب دارد.
۴. خستگی
گاهی رفتار کودک نتیجه خستگی است.
ممکن است کودک:
- حوصله نداشته باشد،
- تمرکزش کم شود،
- زودتر عصبانی شود،
- یا مرتب از جایش بلند شود.
راهکار معلم
فعالیت‌های طولانی را به بخش‌های کوتاه‌تر تقسیم کنید و بین فعالیت‌ها فرصت حرکت و تنوع ایجاد کنید.
مثلاً بعد از یک فعالیت نشسته، یک بازی حرکتی کوتاه اجرا کنید.
برای کودکان کم‌سن، انتظار نشستن و تمرکز طولانی معمولاً با نیازهای رشدی آنها هماهنگ نیست.
۵. انتظار نامتناسب با رشد
یکی از مهم‌ترین نکات این است که انتظار ما باید با سن و توانایی کودک متناسب باشد.
ممکن است معلم انتظار داشته باشد کودک خردسال:
- مدت زیادی بی‌حرکت بنشیند،
- چند دستور را همزمان به خاطر بسپارد،
- یا فعالیتی را انجام دهد که برای سن او دشوار است.
در چنین شرایطی ممکن است رفتار کودک را عدم همکاری ببینیم، در حالی که بخشی از مشکل، نامتناسب بودن انتظار با سطح رشدی کودک است.
راهکار معلم
انتظارها را متناسب با سن کودک تنظیم کنید.
دستورها را کوتاه و ساده بدهید و فعالیت‌های طولانی را به قسمت‌های کوچک‌تر تقسیم کنید.
۶. قانون نامشخص
گاهی کودک قانون کلاس را نمی‌داند یا قانون برای او واضح و قابل پیش‌بینی نیست.
اگر هر روز یک رفتار را مجاز بدانیم و روز دیگر همان رفتار را ممنوع کنیم، کودک نمی‌تواند مرزها را به‌خوبی یاد بگیرد.
راهکار معلم
قوانین کلاس باید:
- کوتاه
- ساده
- ثابت
و قابل فهم باشند.
مثلاً به جای فهرست طولانی قوانین، سه قانون اصلی داشته باشیم:
- به هم احترام می‌ذاریم.
- وقتی کسی صحبت می‌کنه، گوش می‌دیم.
- وسایل کلاس رو با اجازه استفاده می‌کنیم.
قوانین باید از همان ابتدای دوره آموزش داده شوند و به‌صورت مداوم مرور شوند.
۷. نیاز به حرکت
به‌خصوص در کودکان کم‌سن، نشستن طولانی می‌تواند دشوار باشد.
ممکن است کودک:
- روی صندلی وول بخورد،
- از جایش بلند شود،
- با وسایل بازی کند،
- یا مرتب حرکت کند.
این رفتار همیشه به معنای شیطنت یا عدم همکاری نیست.
راهکار معلم
بین فعالیت‌های نشسته، فعالیت‌های حرکتی کوتاه قرار دهید.
مثلاً:
حالا همه بلند شیم و با حرکت بدن این کلمه رو تمرین کنیم. یا از بازی‌هایی استفاده کنید که کودک در آن بتواند همزمان با یادگیری، حرکت هم داشته باشد.
برای بعضی کودکان، حرکت کردن بخشی از مسیر یادگیری است، نه مانع یادگیری.
از لجبازی تا همکاری
گاهی یک رفتار مشابه می‌تواند علت‌های کاملاً متفاوتی داشته باشد.
مثلاً کودکی که فعالیت را انجام نمی‌دهد، ممکن است:
- توجه می‌خواهد،
- از سختی تکلیف فرار می‌کند،
- خسته است،
- نیاز به انتخاب دارد،
- قانون را متوجه نشده،
- یا نیاز به حرکت دارد.
بنابراین یک راهکار واحد برای همه کودکان وجود ندارد. اول علت را پیدا کنیم، بعد راهکار را انتخاب کنیم.
قبل از هر واکنش از خودمان بپرسیم:
- این رفتار برای سن کودک طبیعی است؟
- چه نیازی پشت این رفتار وجود دارد؟
- آیا دستور و انتظار من برای کودک واضح و قابل انجام است؟
- بهترین رفتار جایگزین که می‌توانم به کودک آموزش بدهم چیست؟
نکته مهم برای معلم
هدف ما این نیست که کودک همیشه بدون سؤال و بدون مخالفت، هر دستوری را اجرا کند.
هدف آموزش همکاری، مسئولیت‌پذیری، خودتنظیمی و مهارت حل مسئله است.
معلم مؤثر به جای اینکه فقط بگوید:
همکاری کن!
به کودک نشان می‌دهد چگونه همکاری کند.
جمع‌بندی
عدم همکاری کودک همیشه به معنای لجبازی نیست.
گاهی پشت یک رفتار ساده، نیازی وجود دارد که اگر آن را بشناسیم، می‌توانیم به جای درگیری و کشمکش، رفتار کودک را بهتر مدیریت کنیم.
رفتار → علت → راهکار
این مسیر به ما کمک می‌کند به جای تمرکز صرف بر حذف رفتار، به کودک مهارتی را آموزش دهیم که در آینده به آن نیاز خواهد داشت.
جمله پایانی نشست
رفتار کودک را حذف نکنیم؛ علتش را بشناسیم و رفتار مناسب را به او آموزش دهیم.
سمیرا کیانی: روان‌شناس و درمانگر کودک و نوجوان